ریکوتا(Ricotta)، آب پنیر ایتالیایی است که از باقیمانده‎های شیر گوسفندی (یا گاو، بز یا بوفالوی آبی ایتالیایی) که در تولید پنیر استفاده شده، درست می‎شود. همانند سایر آب پنیرها، ریکوتا از  انعقاد پروتئین‎های باقیمانده‌ی شیری که در تولید پنیر استفاده شده، تهیه می‎شود که مهم‌ترین این پروتئین‌ها آلبومین و گلوبولین هستند.
پروتئینِ ریکوتا (که عینا به معنای "دوباره پخت شده" است) در صورتی می‎تواند برداشت بشود که ابتدا آب پنیر (کشک) با تخمیر اضافی بیشتر از قبل اسیدی شود.
(این کار با قرار دادن آن در دمای اتاق به مدت 24-12 ساعت انجام پذیر است). بعد از آن آب پنیر اسیدی شده تا نزدیکی غلیان گرم می‎شود. ترکیب PH پایین و دمای بالا ماهیت طبیعی پروتئین را تغییر داده و باعث به بیرون رسوب کردن آن می‎شود. در نهایت پنیرای با کیفیت تولید می‎گردد. بعد از سرد شدن، این پنیر با عبور دادنش از یک پارچه‌ی مرغوب، جدا می‎شود.



پنیرهای ریکوتا از نظر ظاهر سفیدند، کمی شیرین مزه‎اند و حدود 13% هم چربی دارند. در این شمایل، به انواع پنیرهای کلبه‌ای (cottage cheese) بی‌شباهت نیستند، البته این پنیر‎ها به طور قابل توجهی سبک‎تر هستند و البته بسیار سریع فاسد می‎شوند. اگرچه انواع مختلفی ریکوتای مدت‌دار نیز برای نگه‎داری طولانی تر وجود دارد.

تاریخچه:
تولید ریکوتا در شبه جزیره‌ی ایتالیا به سالیان خیلی دور، حدود دوران برونز (bronze age) بر می‎گردد. در دومین هزاره‌ی قبل از میلاد مسیح، ظرفهایی سرامیکی معروف به "جوشاننده‎های شیر" به صورت مکرر و منحصرا در شبه جزیره ظهور پیدا کردند. اینطور به نظر می‎رسید که این ظرف‎ها برای جوشاندن شیر در دمای بالا و جلوگیری از بیش از حد جوشیده شدن آن طراحی شدند. پنیرهای تازه منعقد شده با اسید که توسط این جوشاننده‎ها تولید می‎شد، احتمالا از شیر خالص گرفته می‎شده است. گرچه، پنیرهای منعقد شده با مایه‌ی‌ ماست (rennet) در طول هزاره‌ی اول قبل از میلاد مسیح، عرصه را از پنیرهای تازه‌ی گرفته شده از شیر خالص، گرفتند.

رنده‎های پنیر برنزی که در مقبره‎های نخبگان اتروسک پیدا شده حاکی از آن است که پنیرهایی که به راحتی رنده نمی‎شدند در میان طبقه‌ی اشراف آن زمان از جایگاه ویژه‎ای برخوردار بودند. رنده‎های پنیر همچنین در آشپزخانه‌ی رومان‎ها نیز زیاد استفاده می‌شده است. بر عکس پنیرهای منعقد شده با اسید، پنیرهای منعقد شده با مایه‌ی ماست که از تولیدشان زمانی گذشته، قابلیت نگه‎داری طولانی‎تری را دارند.

تولید رو به افزایش پنیرهای منعقد شده با مایه‌ی ماست به منبعی بزرگ برای تولید نوعی آب پنیر شیرین به عنوان فراورده‎ای فرعی منتهی شد. به این ترتیب تولیدکنندگان پنیر یک دستور پخت جدید را انتخاب کردند که همان ترکیب آب پنیر و شیر برای ساخت ریکوتای سنتی بود. همان ریکوتایی که امروزه نیز درست می‎شود. رومان‎های باستان نیز ریکوتا تهیه می‎کردند اما نویسنده‎های حوزه‌ی جغرافیا مانند کاتوی ارشد (Cato the Elder)، مارکوس ترنتیوس وارو (Marcus Terentius Varro) و کولوملا (Columella) اشاره‌ای به این قضیه نمی‎کنند. آنها نحوه‌ی تولید پنیرهای منعقد شده با مایه‌ی ماست را توضیح می‎دهند اما درباره‌ی جوشاننده‌ی شیرها یا پنیرهای منعقد شده با اسید چیزی نمی‎نویسند.

یک دلیل احتمالی این قضیه می‎تواند سود دار نبودن ریکوتا باشد؛ زیرا عمر مفید خیلی کوتاه این محصول مانع از توزیع آن به بازارهای شهری شد. ریکوتا عمدتا توسط چوپان‎هایی که آن را تولید می‌کردند، مصرف می‎شد. همچنین اسناد موجود در نقاشی‎ها و ادبیات اذعان دارند که ریکوتا بین اشرافیان رومان شناخته شده بود و از آن استفاده هم می‎شد.
جوشاننده‎های شیر سرامیکی همچنان در قرن 19 میلادی توسط چوپان‌های کوهستان اپننین (Apennine( برای درست کردن ریکوتا مورد استفاده قرار می‎گرفت. امروزه از جوشاننده‎های شیر فلزی استفاده می‎شود اما روش‌ها کمی با دوران قدیم فرق کرده است.



فرآیند تولید:
آب پنیر مقدار کمی پروتئین دارد. این به آن معناست که تولید ریکوتا با در نظر گرفتن مقدار زیاد آب پنیر مورد نیاز، فرآیندی با بازده‌ی پایین است. آب پنیر باید حرارت داده شود؛ گاهی اوقات برای تسریع بخشیدن به عمل منعقد شدن از طریق گرم شدن آلبومین و گلوبولین در آب پنیر، از اسید اضافی موجود در سرکه و آبلیمو استفاده می‎شود. آب پنیر به دمای نزدیک به غلیان حرارت داده می‎شود، دمایی خیلی بیشتر از آن مقداری که برای تولید پنیر اصلی در نظر گرفته شده. پنیری که آب پنیر، باقیمانده‌ی آن است.

انواع تازه:
اصل ریکوتا از آب پنیر و مقدار کمی شیر تولید می‎شود اما اخیرا از شیر خالص نیز در درست کردنش استفاده می‎کنند. ریکوتای شیر خالص بیشتر در ایالات متحده معروف است، جایی که ریکوتا با نام ricottone شناخته می‎شود.

Ricotta di Bufala Campana و Ricotta Romana دو نوع معروف و برجسته‌ی تولیدکنندگان ریکوتا در ایتالیا هستند که توسط طرح "حفاظت از تعیین منشای اتحادیه‌ی اروپا" (European Union's Protected Designation of Origin) نیز محفوظ شده‌اند. Ricotta di Bufala Campana از آب پنیر باقیمانده‎ی Mozzarella di Bufala Campana که نوعی محافظت شده از پنیر موتزارلای بوفالوست، تولید می‎گردد.

انواع مدت دار:
ریکوتا زالاتا (در رومانی به معنای سالاد است)، نوع سفت و نمک زده شده‎ای از ریکوتاست.
ریکوتای آفومیکاتا (در ایتالیایی به معنای دودی است) نوع دودی و محصول سیلا شهری در کالابریا است.
ریکوتای قوی، نوع بسیار نرم آن که در پوگلیا تهیه می‎شود و در شیشه‎های مانند شیشه مربا فروخته می‎شود.
ریکوتای تازه می‎تواند فرآیند‎های اضافی را مبنی بر تولید انواعی با عمر مفید بیشتر، تحت کنترل خود در بیاورد. این روش‎های تولید شامل شور کردن، پختن، دودی و مخمر کردن می‎شود.

ریکوتا زالاتا
یکی از انواع فشرده، نمکی، خشک و مدت دار پنیر است. این محصول به سفیدی شیر و سفت است و برای رنده کردن یا تراشیدن استفاده می‎شود. ریکوتا زالاتا در رُل هایی که با ظرافت شکل بافت سبد تزیین شده است، به فروش می‎رسد.

ریکوتا اینفورناتا (infornata)
از قرار دادن توده‌ای ریکوتای نرم روی حرارت اجاق گاز بوجود می‎آید. این عمل تا موقعی باید ادامه داشته باشد که رویه‎ای کمی سوخته و قهوه‌ای رنگی روی پنیر ببندد یا حتی بعضی مواقع تا موقعی که تمام پنیر به رنگ قهوه‌ای شنی در بیاید. این نوع از ریکوتا بیشتر در سیسیلی و ساردینیا طرفدار دارد و به نام ricotta al forno شناخته می‎شود.

ریکوتا آفومیکات
نیز به اینفورناتا شبیه است. این نوع نیز از قرار دادن انباشته‎ای از ریکوتای نرم در یک دودی کُن تولید می‎شود. برای درست کردن آفومیکاتا باید تا زمانی روند دودی کردن ادامه پیدا کند که رویه‎ای خاکستری رنگ روی آن شکل و همچنین بوی چوب سوخته (معمولا چوب بلوط یا شاه بلوط) بگیرد. البته در شهر فریولی (Friuli) از چوب درخت راش به همراه سرو کوهی و گیاهان دیگر استفاده می‎شود.

ریکوتای قوی (forte)
که نام دیگرش ریکوتای اسکانتا هست، از ترکیب باقیمانده‎های ریکوتای شیری (شیر گاو، بز یا گوسفند) بوجود می‎آید. این پنیر حدود یک سال اجازه‌ی تخمیر شدن دارد و در طول این یک سال، هر دو یا سه روز یک بار باید برای جلوگیری از رشد کپک مخلوط شود. نمک هم باید اضافه گردد. محصول نهایی می‎شود خمیری قهوه‌ای رنگ، نرم و خامه‎ای که بامزه و تند است. این محصول در مناطق جنوبی استان لچه (Province of Lecce) تولید و در شیشه‌های استوانه‎ای به فروش می‎رود. این پنیر را می‎توان روی نان کشید یا با سس گوجه فرنگی مخلوط کرد و روی پاستا ریخت و یا به بشقاب‎های سبزیجات اضافه‎اش کرد.

موارد استفاده رایج در آشپزخانه:
مانند ماسکارپونه (mascarpone) در غذاهای ایتالیای شمالی، ریکوتا نیز یکی از مورد علاقه ترین ماده در درست کردن دسرهای ایتالیایی مانند کیکهای پنیر و کانولی است. همچنین تعداد مختلفی بیسکوییت وجود دارد که ریکوتا یکی از اجزای تشکیل دهنده‎شان است.

ریکوتا را می‎توان به هم زد و یا با چاشنی‎هایی مانند شکر، دارچین، آب بهار نارنج، توت فرنگی نیز مخلوط کرد. در مواقعی نیز می‎توان از ریزه‌های شکلات استفاده کرد تا به عنوان دسر سرو شود. این ترکیب بنیادی (که بعضی مواقع مرکبات و پسته نیز به آن اضافه می‎شود) به صورت برجسته به عنوان ماده‌ی پرکننده پوسته تُرد لوله‎ای شکل کانولی سیسیلیایی، خود را نمایان می‎کند. پوسته‌ای که با اسلایس‎هایی از کیک در کاساتای پالرمو، لایه بندی شده است.

وقتی که با تخم مرغ و جوهای پخته‌، ترکیب شده و سفت پخته شود، ریکوتا یکی از اجزای اصلی تشکیل دهنده‌ی پاستریای (pastiera) نئوپولیتان (که یکی از چندین پای‎های مخصوص جشن ایسترِ ایتالیا است) هم هست.

استفاده از ریکوتا در غذاهای موردپسند و لذیذ مانند پاستا، کلزون، استرامبولی، پیتزا، مانیکوتی، لازانیا و راویولی هم مرسوم است. همچنین ریکوتا می‎تواند به عنوان ضخیم کننده‌ی سُس، جایگزینی خوبی برای مایونز در سالاد‎های سنتی تن یا تخم مرغ باشد.

از این ماده، به عنوان جایگزینی برای پنیر آسیایی (paneer) در یک نوع دسر هندی با نام راس مالای (Ras Malai) هم استفاده می‎کنند. البته در پنیر آسیایی، پروتئین شیر وجود دارد در حالی که ریکوتا از پروتئین آب پنیر تشکیل شده. مطالعات نشان می‎دهد که استفاده از پروتئین آب پنیر در تنظیم فشار خون و بهبود کارکرد مجرای عروقی در افراد دارای اضافه وزن و چاق می‎تواند مفید واقع شود.

پنیرهای غیر ایتالیایی مشابه:
در حالی که ریکوتای ایتالیایی از آب پنیرِ شیر گاو، گوسفند، بز یا بوفالوی آبی ایتالیایی درست می‎شود، همتای آمریکاییش همیشه از آب پنیر گرفته شده از شیر گاو تولید می شود. با اینکه هر دوی این پنیرها چربی و سودیوم کمی دارند اما نسخه‌ی ایتالیایی آن به صورت طبیعی شیرین‎تر است، در حالی که مدل آمریکاییش کمی شورتر است و خیلی بیشتر مرطوب.
در اسپانیایی، ریکوتا با requesón نامیده می‎شود که می‎توان برای پخت و پز نمکی یا شیرین شود.  این ماده توسط اسپانیایی‎ها وارد مکزیک شد و بعضی مواقع به عنوان ماده‌ی پُر کننده لاکویوز (tlacoyos) و تاکوهای دورادوز (tacos dorados) مورد استفاده قرار بگیرد. در منطقه‌ی غرب مرکزی (خالیسکو، میچوآکان و کولیما) آن را روی نان تست (tostadas) یا بولیلوها (bolillos( پخش می‎کنند و یا اینکه در کنار لوبیا و سایر حبوبات سرو می‎شود. البته این محصول به اندازه‌ی پنیر تازه یا queso fresco استفاده نمی‎شود. در پرتغال و برزیل، محصولی مشابه با نام requeijão  (پنیر روستایی) وجود دارد.

اوردِ (urdă) برای کشور رومانی و اوردا (urda) مقدونی، از بازفَرآوری آب پنیری که از هر نوع پنیر کشیده شده باشد، تولید می‎شود. urdă به همین دلیل به ریکوتای تازه شبیه است زیرا نحوه‌ی ساخت هر دو از نظر پروسه‎ی تکنولوژیکی یکسان است. اگرچه urdă رومانی، نه پخته و نه مانند برخی از انواع ریکوتای ایتالیلی دودی می‎شود. از طرفی، urdă بیشتر در دسرها استفاده می‎گردد و در نه اکثر غذاها. این محصول از سالیان دور توسط چوپان‎های رومانیایی تولید می‎شده است و به همین دلیل رومانیایی‎ها از آن به عنوان محصولی سنتی رومانیایی یاد می‎کنند.

خو-واه (khoa) هندی معمولا با ریکوتا یکسان گرفته می‎شود در حالی که هر دو بسیار با یکدیگر فرق دارند. خو-واه کمتر رطوبت دارد و به جای آب پنیر از شیر خالص ساخته شده است.

ریکوتا بیشتر شبیه چاهینا (Chhena) یا پنیر آسیایی (paneer) است و هیچ شباهتی به خو-واه ندارد و می‎تواند جایگزینی مناسب برای دو مورد ابتدایی باشد. اگرچه هنگام درست کردن شیرینی‎های هندی مانند سوندش (sondesh) یا امثال "Palak Paneer"، محتویات پنیر/چاهینای هندی شیر خالصی است که معمولا از بوفالوی آبی (به دلیل چربی بالایش) یا شیر بز یا گاو تشکیل شده اما همیشه شیر خالص است. فرآیند تولید دلمه نیز با استفاده از اسید سیتریک یا آبلیمو است و هرگز با مایه‌ی ماست انجام نمی‎شود.

ریکوتای آلبانیایی یا gjiza، با جوشاندن آب پنیر به مدت 15 دقیقه درست می‎شود. حاصل مشتق شده 3 تا 4 بار با دستمال آب کشی می‎شود و برای مزه دار شدن نیز به آن نمک می‎زنند.Gjiza  را می‎توان بلافاصله خورد یا برای چند روز در یخچال نگه‎داری کرد.